Επί τον τύπον των ήλων / Caravaggio, «Άπιστος Θωμάς»

(Sanssouci, Potsdam, 1601-1602)

 

Πόσο εύκολο είναι να δεχτεί και να πιστέψει ο άνθρωπος στο θαύμα; Να πιστέψει, με άλλα λόγια, στην υπέρβαση των ορίων της εκλογικευμένης και ορθολογιστικά κατασκευασμένης πραγματικότητας της ζωής του; Στον 21ο αιώνα, αιώνα της νοησιαρχίας, του εξορθολογισμού και της απομάγευσης του κόσμου, οι ψυχικές και πνευματικές προϋποθέσεις για την πρόσληψη του θαύματος σπανίζουν.
Μήπως, όμως, οι ποιοτικές διαφορές ανάμεσα στην εποχή μας και σε παλαιότερες εποχές δεν είναι πολύ μεγάλες;  Στο κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο (κεφ. κ΄, 25), ο Θωμάς, ένας από τους δώδεκα μαθητές του Ιησού, αμφισβήτησε την Ανάσταση λέγοντας: «Εάν μη ίδω εν ταις χερσίν αυτού τον τύπον των ήλων, και βάλω τον δάκτυλόν μου εις τον τύπον των ήλων, και βάλω την χείρα μου εις την πλευράν αυτού, ου μη πιστεύσω». Θέλησε, δηλαδή, να έχει απτή απόδειξη του γεγονότος, στηριζόμενος αποκλειστικά στις αισθήσεις και, κυρίως, στην όραση και την αφή. Ο ίδιος ο Ιησούς, μάλιστα, έχοντας πλήρη επίγνωση της αδυναμίας του μαθητή του να συλλάβει την υπέρτατη αξία της Ανάστασης, θα τον παροτρύνει λέγοντάς του (κεφ. κ΄, 27) : «Φέρε τον δάκτυλόν σου ώδε και ίδε τας χείρας μου, και φέρε την χείρα σου και βάλε εις την πλευράν μου, και μη γίνου άπιστος, αλλά πιστός 
Σε αυτήν ακριβώς την σκηνή του Ευαγγελίου θα στηριχτεί και ο Ιταλός καλλιτέχνης Καραβάτζιο (Michelangelo Merisi da Caravaggio, περίπου 1571 – 1610) για να ζωγραφίσει το έργο του «Άπιστος Θωμάς». Το θέμα αυτό, βέβαια, είχε ήδη απασχολήσει τους καλλιτέχνες αιώνες πριν, καθώς το συναντάμε ήδη από τον 6ο αιώνα σε ανάγλυφο του ναού του Αγίου Απολλιναρίου του νέου στην Ραβέννα. 

 
Ο Καραβάτζιο, όμως, απέδωσε την συγκεκριμένη σκηνή με έναν ασυνήθιστο τρόπο, τόσο σχετικά με τα εικονιστικά πρότυπα της εποχής του όσο και με τα σημερινά. Στο ομώνυμο έργο του είναι σαφής η επιδίωξή του να απεικονίσει εντελώς νατουραλιστικά και χωρίς κανέναν εξωραϊσμό τα πρόσωπα και τα γεγονότα. Στέκεται στα ιστορικά δεδομένα, βάσει των οποίων οι μαθητές του Χριστού ήταν ψαράδες, άρα άνθρωποι του μόχθου και φτωχοί, και δεν διστάζει να τους απεικονίσει με ρυτιδωμένα από τον χρόνο πρόσωπα, βρώμικα χέρια και φθαρμένα ρούχα. Ο ίδιος ο Χριστός εμφανίζεται με ταλαιπωρημένο σώμα, αφρόντιστα μαλλιά και τυλιγμένος με ένα υπόλευκο – σαν βρώμικο – σεντόνι. Θα έλεγε κανείς ότι τίποτε δεν παραπέμπει στην αγιοσύνη και την ιερότητα της στιγμής, αφού ακόμη και τα φωτοστέφανα απουσιάζουν. Δεν είναι τυχαίο που ο Καραβάτζιο - ένα πρόσωπο ούτως ή άλλως αμφιλεγόμενο για την τραχύτητα του χαρακτήρα του και την ανορθόδοξη ζωή του -  χαρακτηρίστηκε ως ρωπογράφος. Παρ’ όλα αυτά, αν προσέξουμε καλύτερα, θα δούμε να σχηματίζεται ένας σταυρός από το κεφάλι του Χριστού και των τριών μαθητών του, ως ένδειξη του μαρτυρίου της Σταύρωσης. Επιπλέον, η γλυκιά έκφραση στο πρόσωπο του Χριστού,  ο τρόπος με τον οποίο λούζει στο φως το σώμα Του ενώ σκιάζει τους μαθητές – τεχνική που ονομάζεται κιαροσκούρο –, καθώς και η διευθέτηση της σύνθεσης έτσι ώστε ο Χριστός να αποτελεί έναν κατακόρυφο άξονα ενώ οι μαθητές ένα τρίγωνο, σαν σε ένα σώμα, δηλώνει την σαφή πρόθεσή του καλλιτέχνη να διαφοροποιήσει το θείο από το ανθρώπινο.
Ας δούμε τώρα πώς απεικονίζεται η επίμαχη σκηνή: Ο Χριστός, έχοντας ήδη τραβήξει το σεντόνι και αποκαλύψει το τραύμα κάτω από το στήθος του, οδηγεί στοργικά αλλά και σταθερά το χέρι του Θωμά προς αυτό. Ο ίδιος ο Θωμάς, με διατυπωμένη την δυσπιστία στο βλέμμα του - είναι ένα ζήτημα αν θα πρέπει να χαρακτηρίζεται άπιστος ή δύσπιστος -, σπρώχνει στο βάθος της πληγής το δάχτυλό του, με μία ωμότητα που εκπλήσσει τον θεατή. Οι άλλοι δύο μαθητές, τέλος, παρατηρούν με αυστηρή προσήλωση την επιβεβαίωση του πράγματος. Όλοι, μαζί με τον Χριστό, μοιάζουν με θιασώτες μιας ιερής τελετουργίας, μιας αποκάλυψης.
     Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σημειολογία αυτής της σύνθεσης: στην απεικόνιση της ανάγκης του ανθρώπου για την αισθητή μαρτυρία, την οποία ο Καραβάτζιο αποτυπώνει με απόλυτο ρεαλισμό. Με αυτόν τον τρόπο, καταφέρνει να υπερνικήσει την επιθυμία του απτού και αισθητού με το απτό και το αισθητό, μεταφέροντας στην εικόνα τον λόγο. 

 

Aναρτήθηκε από: Ευαγγελία Διαμαντοπούλου